یادداشت های داوری

بیانیه داوران بخش کودک

۰

کودکان سرمایه‌های امروز و فردایند. هر ملتی آینه خود را در پرتو سیمای کودکانش جست‌وجو می‌کند. کودکان آیند‌ه‌سازان فرهنگ، هنر، هویت، اقتصاد، سیاست و… هر جامعه‌اند.
از نگاه دیگر، کودکان تبلور فطرت ناب الهی‌اند؛ موجوداتی دوست‌داشتنی که با عشق و احساس و عاطفه و خیال و ذهن و زبان و جنبش و حرکت و نشاط در هم آمیخته‌اند و دنیای بزرگ درونی را در کالبد کوچک بیرونی ساخته‌اند.
بخشی از شخصیت کودکان شامل ساحت‌های اندیشه و احساس (عاطفه) و رفتار، در پرتو تجربه‌های زیسته امروز و محرکات بیرونی جامعه شکل می‌گیرد و علاوه بر ثروت خدادادی «فطرت» ـ که مهم‌ترین ودیعه آسمانی هر انسانی است ـ محیط خانواده و به‌ویژه عنصر حمایتی عاطفی و امنیت بخش روانی آن، محیط مدرسه و شبکه ارتباطات انسانی هم‌سالان، رسانه‌های نوشتاری و دیداری ـ شنیداری و شبکه‌های مجازی، در این فرایند تکوین شخصیت نقش‌آفرینی می‌کنند.
ادبیات و به‌ویژه ادبیات داستانی و قالب «داستان»، با وجود حضور پررنگ امواج و رسانه‌های واقعی و مجازی، همچنان دل و ذهن کودکان را تسخیر می‌کند و در زبان‌آموزی آنان نقش مؤثر دارد و در تقویت بنیان‌های عاطفی و گسترش تعاملات اجتماعی مفید است.
داستان با ایجاد فضای شیرین و دلپذیر و رشته‌ای جذاب و تعلیق‌دار، در عمیق‌ترین دهلیزهای پنهان روح کودک نفوذ می‌کند و با ایجاد حس شگفتی و رنگین‌کمانی از خیال، او را به تجربه‌های نو در شکل‌های بیانی و تصویرهای خیالی دعوت می‌کند.
داستان، در دنیای فن‌زده امروز، عاملی است تا حقایق ناب انسانی، نازک خیالی‌های به یادماندنی، برداشت‌های لطیف عرفانی و یافته‌های تأمل‌آفرین فلسفی، بنا به ظرف ذهن و زبان کودک، بر شاه بال واژه‌های جادویی، کودک را به رفیع‌ترین ساحت‌های روح‌انگیز وجودی فرا بخواند و او را به موجودی خلاق، متفکر، متین، بانشاط، سالم، مهربان و مؤمن و شکوفا تبدیل سازد.

تجزیه و تحلیل وضعیت آثار و ارائه پیشنهادها
بخش کودک جشنواره کتاب سال شهید حبیب غنی‌پور به تأسی از اندیشه‌های والای زنده‌یاد امیرحسین فردی، بنیان‌گذار شورای نویسندگان مسجد جوادالائمه(ع)، که همواره به اهمیت بخش کودک در این جشنواره تأکید داشت، در جشنواره پانزدهم نیز ضمن بررسی آثار داستانی (تألیفی) سال ۱۳۹۳، مواردی را برای روشنگری اهالی فرهنگ و ادب و به‌ویژه پدیدآورندگان آثار (نویسندگان، تصویرگران، ویراستاران و ناشران) و مدیران فرهنگی جامعه اعلام می‌کند:
۱٫ بخش کودک، با بررسی اولیه حدود پانصد جلد کتاب کار خود را آغاز کرد. در مرحله ریزش اولیه، تقریباً نیمی از این آثار کنار گذاشته شدند. دلایل حذف این آثار عبارت بودند از: پیرنگ ناپخته، زبان و نثر سست، نگاه تکراری به برخی سوژه‌ها، و ضعف کتاب‌سازی و تصویرگری.
بجاست ناشران و پدیدآورندگان به اهمیت عناصری چون «تکنیک‌های داستانی»، «ویرایش و زبان»، «خلاقیت و شگردهای نو بیانی» و «اصول حرفه‌ای کتاب‌سازی و تصویرگری و طراحی گرافیک»، بیش از پیش توجه داشته باشند.
در نهایت، نزدیک به ۱۵ عنوان اثر به مرحله پایانی داوری رسیدند که دو عنوان از آن‌ها، مجلد‌هایی ۳ و ۷ جلدی بودند.
دلایل انتخاب این آثار، توجه مطلوب و نسبی آن‌ها به عناصر و مؤلفه‌های ذکر شده بالا بود.
۲٫ تردیدی نیست، عنصر فانتزی و خیال در خلق آثار داستانی کودک، ظرفیت‌ها و تجربه‌های نو و جذابی را در نگارش و تصویرگری آثار به‌وجود می‌آورد. اما نوعی فرم‌زدگی شیفته‌وار و نبود بومی‌سازی، با توجه به هویت و فرهنگ ایرانی، در برخی آثار تخیلی به خوبی احساس می‌شد. البته در برخی آثار نیز استفاده از شگردهای نو در فضای فانتزی با وسواس‌های زبانی و تصویری همراه بود.
در عین حال، نوعی افراط‌گری در استفاده از عنصر خیال و فانتزی در تولید آثار کودک احساس می‌شود و البته بی‌توجهی به داستان‌های واقع‌گرایانه (رئالیستی) در این حوزه. آیا این افراط و تفریط، در درازمدت برای ادبیات کودک و مخاطبان آن، آسیب‌زا نخواهد بود؟ دلایل این گرایش و در عین حال رویگردانی، چیست؟
آیا این حالت به ندیدن دغدغه‌ها و مسائل کودکان امروز در عرصه ادبیات داستانی منجر نمی‌شود؟
هیئت داوران همه صاحب‌نظران و علاقه‌مندان به ادبیات کودک را به توجه علمی و جدی به این معضل و چالش دعوت می‌کند.
۳٫ هیئت داوران، حضور برخی چهره‌های نسبتاً تازه و جوان در عرصه داستان‌نویسی برای کودکان و نیز حضور تصویرگران خلاق و نوجو را در نشر کتاب کودک به فال نیک می‌گیرد. به‌نظر می‌رسد: سطح کیفی تصویرگری و طراحی گرافیک و اصول کتاب‌سازی،‌نسبت به سایر مؤلفه‌ها، همچون ویرایش و نگارش متون از وضیت بهتری برخوردار است.
احتمالاً سهولت و جدیت ارتباط تصویرگران با ناشران و نمایشگاه‌های بین‌المللی به تقویت انگیز‌ه‌های اقتصادی، وجود فضای رقابتی، بالندگی مراکز دانشگاهی و… را دلایل ایجاد این وضعیت رضایت‌بخش در عرصه تصویرگری و کتاب‌سازی باید دانست. بجاست وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، با استفاده از همه ابزار و وسایل و قابلیت‌های مدیریتی، علمی، اقتصادی، ارتباطی و… ، در بالندگی و پویایی عرصه آثار ادبیات داستانی کودک، هم از حیث «خلق آثار داستانی» و هم «تصویرگری آثار داستانی» در سطح جهانی، به شکل جدی‌تر ایفای نقش کند. حضور کمرنگ آثار نویسندگان و تصویرگران ایرانی در مجامع و نمایشگاه‌های بین‌المللی، هیچ تناسب و سنخیتی با توانمندی‌ها و ظرفیت‌های ادبی و هنری این آثار ندارد.
جشنواره شهید حبیب غنی‌پور در بخش کودک معتقد است: با توجه به بن‌مایه‌های غنی اسلامی و ایرانی آثار نویسندگان و تصویرگران امروز، یکی از بهترین شیوه‌های انتقال مفاهیم متعالی انقلاب اسلامی و فرهنگ صلح‌جو و کمال‌طلب ایرانی، و ایجاد ارتباط حرفه‌ای و هوشمندانه با محافل ادبی و هنری جهان و به‌ویژه کشورهای اسلامی و کشورهای آسیایی است.

معرفی نامزدهای دریافت جایزه و دلایل آن
هیئت داوران بخش کودک، متشکل از محمدحسن حسینی، ناصر نادری و علیرضا متولی، چهار اثر زیر را به‌عنوان «نامزدهای دریافت جایزه» در بین آثار داستانی (تألیفی) سال ۱۳۹۳ در بخش کودک معرفی می‌کند:
۱٫ وای، نه!؛ نوشته کلر ژوبرت؛ ناشر: کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان.
۲٫ مجموعه ۳ جلدی قصه‌های کوتی‌کوتی؛ نوشته فرهاد حسن‌زاده؛ ناشر: کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان.
۳٫ دختر کوچولو فرمانده سبیلو؛ نوشته مریم مزارعی؛ ناشر: افق.
۴٫ پریزاران درخت سیب؛ نوشته سیدنوید سیدعلی‌اکبر؛ ناشر: افق.

دلایل معرفی این آثار به‌عنوان دو نامزد دریافت جایزه
– کتاب «وای، نه!» به‌دلیل درون‌مایه غنی و تأکید بر عنصر مهربانی و دوستی به شکل حرفه‌ای و کتاب‌سازی خوب ـ که نویسنده به‌عنوان طراح و تصویرگر خلق کرده است؛
– مجموعه ۳ جلدی «قصه‌های کوتی‌کوتی»، به‌دلیل استفاده حرفه‌ای از عنصر فانتزی و توجه به ریزبینی‌های امروز کودکان، زبان و نثر شیرین و خلق موقعیت‌های طنزآمیز؛
– کتاب «دختر کوچولو فرمانده سبیلو»، به‌دلیل ارزش موضوع و محتوا (دفاع مقدس) با نگاه جهانی و پرداختن به موضوع اسارت، زبان نگارش ساده و شیرین، دقت در روان‌شناسی شخصیت اصلی داستان؛
– کتاب «پریزادان درخت سیب»، به‌دلیل توجه به افسانه و ادبیات کهن با نگاه نو و تلاش برای خلق افسانه نو با شگردهای زبانی و داستانی و زبان و نثر دلپذیر.
گفتنی است، در این چهار اثر، به اصول حرفه‌ای کتاب‌سازی، عنصر زبان و ویرایش، تصویرگری و طراحی گرافیک و خلاقیت در شیوه روایت داستان، توجه نسبتاً خوبی شده است.

سخن پایانی
بخش کودک جشنواره حبیب غنی‌پور، ضمن تأکید بر اهمیت حمایت معنوی و مادی نهادهای دولتی و ایجاد فضای شوق‌انگیز و نشاط کاری بین پدیدآورندگان و ناشران حوزه ادبیات داستانی کودک، امیدوار است: شاهد توجه جدی‌تر به مسائل و چالش‌های حوزه نظری (تئوریک) ادبیات داستانی کودک، تعامل سازنده و هوشمندانه با مجامع ادبی و هنری جهان به‌ویژه کشورهای اسلامی، توجه پدیدآورندگان به سوژه‌ها و مسائل زندگی امروز کودکان و رخدادها و حوادث مهم تاریخ معاصر ایران، به‌ویژه میراث گران‌بهای سال‌های نورانی دفاع مقدس، به شکل خلاق و جذاب باشیم. ان‌شاءالله.

ارسال پاسخ

ایمیل شما نمایش داده نمی‌شود. موارد مورد نیاز علامتگذاری شده است *