گفت و گو

محمد ناصری: ضرورت‌های زمان و جریان‌های ادبی از نگاه ما دور نمی‌ماند

۰

پای صحبت محمد ناصری، دبیر پانزدهمین جشنواره کتاب سال شهید حبیب غنی‌پور

ضرورت‌های زمان و جریان‌های ادبی از نگاه ما دور نمی‌ماند

ابراهیم زاهدی مطلق
محمدعلی قربانی

اشاره
محمد ناصری هم نویسنده است و هم دبیر جشنواره حبیب و از مدیران فرهنگی تأثیرگذار کشور در حوزه رسانه‌های نوشتاری. دبیریِ ناصری را بچه‌های مسجد و شورای نویسندگان تعیین کرده‌اند، اما نویسندگی‌اش سال‌هاست که دستخوش مدیریت فرهنگی است و به‌نوعی فداکارانه در کنار مدیریت فرهنگی از علاقه نوشتنش کاسته است تا بسیاری از بچه‌ها به مسئولیت اجرایی گرفتار نشوند، تا بسیاری از نویسندگان مسجد بتوانند با خیال راحت بنویسند و اثر منتشر کنند. گرفتاری‌های دبیر جشنواره از دغدغه داوری‌ها شروع و به پاسخ‌گویی رسانه‌ها و بعضاً تحمل برخی ناملایمات هم تمام نمی‌شود. آنجایی گرفتاری‌های ناصری پایان می‌پذیرد که برندگان با دل‌خوشی از مسجد خارج می‌شوند و جریان سالم و غیرسیاسی و غرض‌ورز ادبی کشور می‌پذیرد که برندگان جایزه شهید غنی‌پور، بهترین‌ها بوده‌اند به سلیقه داوران.
در جست‌وجوی یافته‌ها و باقی‌مانده‌های این جشنواره، به سراغ دبیر جشنواره پانزدهم رفته‌ایم و گفت‌وگویی که شاید پاسخ برخی سؤالات را بگیریم.

  زاهدی مطلق: ارزیابی کلی شما از جشنواره امسال در مقایسه با سال قبل به‌طور اخص، و سال‌های قبل‌تر به‌طور اعم، چیست؟
 ناصری: نقش اصلی این جشنواره بر عهده داوران است. بیشترین وقت و زمان داوران صرف مطالعه، داوری و قضاوت آثار می‌شود. به هر شکل، این فعالیت حرکتی جمعی است که هر بخشی از کار را یک نفر انجام می‌دهد. بنابراین، همه اعتبار جشنواره به داوری‌هایی است که انجام می‌شود. با توجه به صحبت‌هایی که با گروه‌های داوری و سرگروه‌ها داشته‌ام و حدود دو هزار جلد کتابی که آقایان قربانی، یوسف‌زاده، شجاعی و نادری دیده‌اند (و برخی از آن‌ها که کیفیت بالاتری داشته‌اند، خریداری شده‌اند)، به نتایجی رسیده‌ایم که عرض می‌کنم. شما می‌دانید که برای جشنواره شهید غنی‌پور و همین‌طور بچه‌های مسجد، مضمون مهم است؛ البته مضمون در کنار ارزش‌های داستانی و ادبی. در همین راستا و براساس ارزش‌های ادبی و دقیق شدن بر مضمون آثار، داوران کتاب‌های خریداری شده را ملاحظه کرده‌اند. پس از ریزش‌های اولیه، تعدادی کتاب بالا آمده است. متأسفانه رونقی آن‌چنانی در کیفیت آثار نمی‌بینیم و این در همه گروه‌ها به‌طور نسبی دیده می‌شود. در حوزه کودک، داوران با زحمت بسیار راضی به معرفی کتاب شدند. در بخش نوجوان وضعیت بهتر بود، ولی باز هم راضی‌کننده نبود. در بخش بزرگ‌سال درست است که تعداد کتاب‌ها زیاد بود، ولی آثار راضی کننده به تعدادی نبود که رقابتی خیلی جدی بین آن‌ها برقرار شود. اینکه اثری از حیث داستانی و مؤلفه‌های آن تأثیرگذار باشد، شرط لازم است، ولی شرط کافی قضاوت بین آثار، مفاهیم موردقبول داوران است که در این دوره به‌سختی پذیرفته شده است. در بخش دفاع مقدس و انقلاب هم همین شرایط وجود دارد، با این تفاوت که در بخش انقلاب، به نسبت چندین سال گذشته، از نظر کیفی بهبود نسبی دیده می‌شود. ظاهراً نگاه جدیدی به انقلاب شده که باعث افزایش کیفیت آثار شده است. در هر شکل، آثاری که گروه‌های داوری شناسایی و انتخاب کرده‌اند، به آن حدی نیست که بتوان به آن‌ها افتخار کرد. ما کلاً نسبت به ادبیات داستانی در موقعیت خوبی قرار نداریم.
قربانی: شما به کلمه کلیدی «مضمون» اشاره کردید. این مضمون در دوره جدید بیشتر مدنظر شما قرار گرفته یا اینکه در ادوار گذشته نیز ملاک نظر بوده است؟
ناصری: «مضمون» در کلیه دوره‌ها، از دوره اول تا چهاردهم، برای ما بسیار مهم بوده است. به همین دلیل، همیشه یک نکته اصولی در جمع جلسات قصه‌نویسی نویسندگان شورا و بچه‌های مسجد مطرح می‌شد که بیاییم مرام‌نامه‌ای را که تا به حال به‌صورت یک پیمان نانوشته ملاک عمل در داوری‌های جشنواره بوده است روی کاغذ بیاوریم. به منظور تأکید، توجه و تمرکز بر این امر، با حضور اعضای شورا، چندین جلسه در این باره صحبت شد. اگر شما صحبت‌های اعضای شورا و داوران را در دوره‌های گوناگون جمع‌بندی کنید، می‌بینید که وجه افتراق ما با جشنواره‌های دیگر، همین توجه به «مضمون» آثار است و این توجه چیزی نیست که ما فقط بخواهیم در این دوره آن را برجسته کنیم، بلکه همیشه بوده است. در این توجهی که می‌خواهیم بعد از ۱۵ دوره به جامعه بدهیم تا وجه افتراق خود را به وضوح و روشنی بیان کنیم، به کلمه‌ای می‌رسیم به نام «مضمون». مضامینی که در هر داستان بیان می‌شود، از نظر ما که بچه‌های مسجد هستیم و اثری را معرفی می‌کنیم، بسیار بسیار مهم است. ما داستان را سرگرمی و بازیچه صرف نمی‌بینیم. حتی وقتی قرار است داستانی برای گروه سنی کودک منتشر شود که جنبه سرگرمی آن مدنظر قرار می‌گیرد، و البته بسیار هم مهم است، باز هم مضمون به فراخور سن کودک برای ما مهم است. این تفاوتی است که همیشه بوده و سال‌های بعد نیز خواهد بود.
زاهدی مطلق: در جلسه‌های شورای نویسندگان مسجد جوادالائمه که در ماه‌های گذشته برگزار شدند، مطرح شده بود که داوران الزاماً از اعضای شورای نویسندگان نباشند و بتوانیم از بیرون از مجموعه شورا نیز داور داشته باشیم. آیا تصویب مرام‌نامه به‌منظور ملزم کردن داورانِ خارج از مجموعه شورا به پیروی از مواد آن است؟
 ناصری: بحث مرام‌نامه همیشه مطرح بوده است، ولی اعضای شورا هیچ‌وقت به این صرافت نیفتاده بودند که این مرام‌نامه نانوشته را مکتوب کنند؛ متنی که همه به آن اعتقاد دارند و در دوره‌هایی که زنده‌یاد امیرحسین فردی نیز به‌عنوان دبیر حضور داشت نیز ملاک عمل قرار می‌گرفت. در دوره‌هایی نیز که داورانی خارج از مجموعه شورای نویسندگان حضور داشتند، بارها تأکید می‌کردیم که بعد از لحاظ کردن مؤلفه‌های داستانی، مضمون را مدنظر قرار دهند. منتها تا به حال این موارد به‌صورت مدون مکتوب نشده بود. طی چند دوره گذشته، فقط از داوری اعضای شورای نویسندگان استفاده کرده‌ایم، بدین علت که از طرفی خود آن‌ها قصه‌نویس هستند و توانایی لازم را برای داوری دارند و از طرف دیگر، ذی‌حق‌ترین افراد برای جریانی هستند که خودشان راه‌اندازی کرده‌اند. ولی در جلسه شورا عنوان شد، به دلیل اینکه اغلب اعضای شورا در دهه پنجم زندگی خود هستند و ان‌شاءالله این راه باید در آینده نیز ادامه پیدا کند و تنها قائم به افراد کنونی نباشد، در نتیجه افرادی که تفکر مسجدی دارند و به جشنواره شهید حبیب غنی پور اعتقاد دارند، بیایند و به این کار کمک کنند. پس بهتر است پایه‌گذاران این جشنواره این مطلب را در مرام‌نامه‌ای مکتوب ثبت و ضبط کنند.
قربانی: شما نگران نیستید که در انتخاب آثار، مضمون بر مؤلفه‌های داستانی غلبه کند و آثار منتخب فقط مفاهیم و مضامین موردنظر را داشته باشد و از نظر عناصر داستانی ضعیف باشد؟
 ناصری: در وهله اول، جشنواره ما جشنواره داستان است و در آن آثار مبتنی بر مؤلفه‌های داستانی بررسی و داوری می‌شوند. وقتی ریزش‌های اولیه انجام شد، در بخش‌های نهایی، مضمون ملاک عمل قرار می‌گیرد. در دوره‌های گذشته، داستان‌هایی داشتیم که از نظر مثلاً شخصیت‌پردازی در مرتبه بالایی قرار داشتند، ولی در دوره نهایی انتخاب در جشنواره شهید غنی‌پور، به دلیل فقدان یا ضعف مضمون، کنار رفته‌اند. ادبیات و شاخص‌های داستانی وقتی مهم است که مضمون سالم باشد. همین‌طور، مضمون وقتی مهم می‌شود که از سایر ویژگی‌های داستانی و از ارزش‌های ادبی خالی نباشد.
قربانی: پس با فرمایش شما، معرفی نشدن کتاب سال یا تقدیری در برخی دوره‌های گذشته، به دلیل همین نگاه مضمونی آثار است؟
 ناصری: نظر شورا این است که در هر بخش، هم اثر برگزیده داشته باشیم و هم اثر تقدیری. ولی این بستگی دارد به اینکه در هرسال چه اتفاقی بین کتاب‌های منتشره می‌افتد و آثار در چه سطح کیفی قرار دارند.
قربانی: من نگران نگاه زنده‌یاد امیرحسین فردی هستم که همیشه در ادبیاتی که درباره جشنواره حبیب به کار می‌بردند، می‌گفتند که ما «خیرالموجودین» را جایزه کتاب سال می‌دهیم.
 ناصری: سال‌های قبل و امسال هم ما همین کار را کردیم. ولی لزوماً به این صورت نبود که خیرالموجودینی را به‌عنوان برگزیده کتاب سال انتخاب کنیم و به آن جایزه بدهیم. در این خیرالموجودین هم باید «خیر»ی وجود داشته باشد که انتخاب شود.
زاهدی مطلق: نگاهی از بیرون جمع شورا و مسجد به این جشنواره وجود دارد که جشنواره حبیب آخرین جایزه ادبی هرسال است و چشم اهالی کتاب و نویسندگان به برندگان آن است. کسانی هم برنده می‌شوند که عموماً در آن سال، به دلایل مختلفی همچون سیاسی، اجتماعی یا جناح‌بندی‌ها، در جایی دیده نشده‌اند. فکر نمی‌کنید با حضور داورانی که از بیرون وارد بحث داوری جشنواره می‌شوند، سلیقه‌هایی در داوری اعمال شود که الزاماً سلیقه بچه‌های مسجد نباشد؟
 ناصری: به فرضِ دعوت از داوران بیرونی، در وهله اول، ما مرام‌نامه مدونی داریم که سرلوحه کار ماست و در وهله دوم، غلبه انتخاب‌ها با افراد جلسه است که عمدتاً از ترکیب اعضای شورای نویسندگان هستند. یعنی اینکه امکان دارد در آینده از فرد یا افرادی خارج از مجموعه بچه‌های مسجد برای داوری استفاده شود، ولی بعید می‌دانم که او با فضای ذهنی، فکری و عملی داوران عضو شورا همراه نشود و امکان تحمیل سلیقه شخصی خود را داشته باشد؛ مگر آنکه سلیقه‌ای برتر و ارزشمندتر از بچه‌های مسجد داشته باشد که قطعاً ما از آن استقبال می‌کنیم.
زاهدی مطلق: معمولاً در جشنواره‌ها داوران را دبیر تعیین می‌کند. در جشنواره غنی‌پور، برای ورود داورانی خارج از مجموعه بچه‌های مسجد، روال به چه صورت خواهد بود؟
 ناصری: ما در جلسات گذشته خود، آیین‌نامه‌ای اجرایی را نیز تصویب کردیم که براساس آن، شورای نویسندگان دبیر را انتخاب می‌کند و به اعتبار تفویضی که شورا به دبیر کرده است، اگر قرار باشد کسی به همکاری دعوت شود، این کار توسط دبیر صورت می‌گیرد.
زاهدی مطلق: امسال براساس برنامه‌ریزی انجام گرفته، قرار است نشست خبری در جای دیگری غیر از شبستان مسجد جوادالائمه انجام شود. ممنون می‌شوم درباره دلیل این تصمیم‌گیری توضیح بدهید.
 ناصری: در سال‌های گذشته، به دلیل برگزاری نشست خبری در ساعت‌های شلوغی و پرکاری خبرنگاران، آن‌هم در محل مسجد که نسبت به مرکز شهر بُعد مسافت دارد، خبرنگاران نمی‌توانستند حاضر شوند و بعداً به دفعات با دبیر جشنواره تماس می‌گرفتند و اخبار را تلفنی کسب می‌کردند و می‌خواستند که نشست خبری در جایی نزدیک به مرکز شهر انجام گیرد. لذا ما با لحاظ مواردی، دفتر مجلات رشد را برای برگزاری نشست خبری امسال انتخاب کردیم. یکی از دلایل این انتخاب آن است که تعداد زیادی از اعضای شورای نویسندگان که از ارکان جشنواره هستند، به لحاظ اشتغال در آموزش پرورش، در این دفتر مشغول به کارند. از طرف دیگر، شهید حبیب غنی پور بین سال‌های ۶۳ تا ۶۵ کارشناس و گزارشگر مجله رشد جوان بوده است؛ مجله‌ای که طی دو دهه اخیر غالباً با سردبیری دوستان حبیب و دست‌اندرکاران جشنواره اداره شده است. همین‌طور، به دلیل قرار داشتن در مرکز شهر، دسترسی اصحاب رسانه به آن آسان است.
قربانی: امسال، به نسبت دوره یا دوره‌های گذشته، در بخش‌های جشنواره تغییری نداشته‌ایم. آیا برای سال‌های آینده تغییری داریم؟
 ناصری: تغییر وقتی به‌درستی انجام شود، نشانه رشد، بالندگی و زنده بودن جریان است. تا به حال هر تغییری در جشنواره اتفاق افتاده، منطقی در آن نهفته بوده است. ما در ابتدا با داوری در سه بخش جشنواره را آغاز کردیم. بعد به دلایلی بخش‌ها افزایش پیدا کردند و در نهایت به چهار بخش «کودک، نوجوان، بزرگ‌سال (رمان آزاد) و شاخه دفاع مقدس و انقلاب» رسیدیم که فعلاً با همین روند پیش می‌رویم. برای مثال، شاید در آینده شاخه خردسال به قدری تقویت شود که لازم باشد گروه خردسال از گروه کودک جدا شود یا اتفاقاتی از این قبیل. ضرورت‌ها، زمان و جریان ادبی کشور به بچه‌های مسجد نشان می‌دهد که کدام راه را باید بروند، چگونه باید بروند و اولویت‌هایشان چه باید باشد.
زاهدی مطلق: در حال حاضر می‌توان به‌جرئت گفت کتابی نیست که در بخش رمان آزاد بررسی کنیم و به جنگ و انقلاب مربوط نباشد. به نظر شما، آیا در حال حاضر نمی‌توان بخش رمان آزاد و بخش انقلاب و دفاع مقدس را به‌خاطر اشتراکات فراوانی که دارند، با هم تلفیق کرد؟ ما آثاری را از گروه داوری انقلاب و دفاع مقدس کنار می‌گذاریم که در گروه رمان آزاد شانس زیادی برای برنده شدن دارند. به‌گونه‌ای داریم به گروه رمان آزاد رانت می‌دهیم.
ناصری: ما این بخش را به نفع ادبیات دفاع مقدس و انقلاب جدا کرده‌ایم، اما اگر این دو بخش به هم برسند، باید با هم تلفیق شوند. البته در حال حاضر اشکالی هم وجود ندارد، چون به‌جای اینکه دو کتاب در حوزه رمان معرفی کنیم، چهار کتاب برتر معرفی می‌شود.
زاهدی مطلق: به‌عنوان آخرین سؤال، بنای جشنواره شهید غنی پور بر این است که انتخاب کتابی به‌عنوان کتاب سال این جشنواره، مهر اعتباری بر آن و بزرگ‌ترین حمایت از یک اثر است. یعنی این اثر مورد تأیید مسجد و بچه‌های مسجد است و هدیه و جایزه نقدی هم برای آن‌ها در نظر گرفته نمی‌شود. اگر حمایت یا هدیه از جایی تأمین شود، توسط نماینده‌شان به آثار برگزیده اهدا می‌شود (مانند تقدیری که بنیاد شعر و ادبیات داستانی سال گذشته انجام داد). آیا امسال تاکنون حمایت خاصی از جشنواره شده است؟
 ناصری: ان‌شاءالله که این جشنواره، جشنواره‌ای معنوی است و  نشان حبیب و تندیس جشنواره هدیه‌ای بزرگ و معنوی است که می‌توانیم تقدیم کنیم. در برخی دوره‌ها، اشخاص یا نهادها، به دلیل علاقه به این جشنواره، مشارکت‌هایی داشته‌اند. امسال هم چنانکه مدیر محترم این نهاد اعلام کرده است، حمایت مالی بنیاد ادبیات داستانی شامل حال برندگان می‌شود. البته می‌دانید که حمایت‌ها از نویسندگان و برندگان است، وگرنه بچه‌های مسجد هزینه‌های جشنواره را خودشان تأمین می‌کنند. ما همچنان آماده‌ایم از کسانی که قصد حمایت از نویسنده و پدیدآورنده اثر را دارند، استقبال کنیم. آن‌ها می‌توانند با هماهنگی قبلی، در اختتامیه حضور پیدا کنند و جایزه خود را تقدیم نویسندگان برتر کنند. سال گذشته، مسجد نور و یک موسسه خیریه به خریداری کتاب‌های برتر و اهدای آن‌ها به کتابخانه‌های محروم سراسر کشور ‌اقدام کردند.
قربانی: ممنون از این‌که وقت گذاشتید.

ارسال پاسخ

ایمیل شما نمایش داده نمی‌شود. موارد مورد نیاز علامتگذاری شده است *